Wat een uitzonderlijk goed boek is dit. Zo eigenzinnig, zo gedreven, zo boordevol cultuur- en andere kritiek maar nergens chagrijnig, juist overal daverend en spits, machtig en enthousiast, geestig en geestrijk. Op losse wijze geschoeid op de leest van Dantes Goddelijke komedie, met een wrange, matte glansrol voor de grootste flapdrol uit de recente Nederlandse politiek.
Wrang is de eerste referentie aan Dantes meesterstuk in de context van Marsmans levensverhaal, haar veel te vroege dood:
Mijn leven was pas half voorbij toen ik verdwaalde
in een donker woud van managers- en makelaarstaal,
waar een reeks veerkeerde keuzes me mijn pad deed missen.
Maar meteen al de tweede strofe brengt licht, lucht, cynische humor, ironie, zelfspot:
Ik had een chatbot hypotheekadvies gevraagd
en waar ik beren zag, had hij gezegd: geen hindernissen.
Er was een tijd dat ik een woonwens had
Pas achteraf zag ik dat die chatbot daar niet alleen maar staat als leuk dingetje uit de actualiteit; in de ‘Appendix’ levert Marsman op een speelse maar vernuftige manier kritiek op de werkwijze van de ontwikkelaars van AI, exponenten van onze tijd, onze wereld. Honderd pagina’s eerder staat, in het colofon: ‘Geen enkel deel van dit boek mag worden gebruikt voor het trainen van kunstmatige intelligentie.’
Die verbodsbepaling ging in mijn hoofd drie kanten uit. Enerzijds is het een letterlijke waarschuwing voor en verweer tegen de schaamteloze macht van de techbro’s. Daarnaast is het een serieuze verdedigingslinie voor alle referenties aan andermens’ teksten uit kranten en andere media die Marsman door de hare heeft geweven en waarvan ze in de ‘Noten’ secuur de bronnen weergeeft, zo netjes dat het, zeker in een dichtwerk, haast absurd wordt, want in de ‘Verantwoording’ staan de bronnen van de gewone literaire citaten en referenties. Ten derde laat zich de opmerking lezen als een opdracht aan de lezer: gebruik je eigen, natuurlijke verstand. Die opdracht krijgt extra kracht doordat op het achterplat van het boek en achterop het stofomslag niet de gebruikelijke commerciële uitgeversbabbels staan (die zijn te vinden op de flappen van het omslag), maar alleen:
DE WERELD IS HELEMAAL GEK GEWORDEN
Heel geruststellend is de opsomming, in het colofon, van de drukken die het boek al beleefd heeft; in het exemplaar dat ik las:
Eerste druk, juni 2026
Tweede druk, juni 2026
Derde druk, juni 2026
Autobiografische noties zitten er zeker in het boek (ik noemde al de eerste strofe), maar wat een verademing is het dat de muffe meur van navelpluis hier absoluut afwezig is, dat Lieke Marsman, en ik gooi er maar een vergelijking in, tegen beter weten in, dat Lieke Marsman als een Ali Smith haar persoonlijk lotgeval met een weids gebaar en handen vol fantasie en associatieve kracht openlegt en heel de actuele Nederlandse en Europese en globale crisissituatie er breed in uitmeet en op de korrel neemt, of, om een cliché-referentie aan wapentuig te omzeilen, kritisch op de hak neemt.
Dit is een boek dat nog veel herdrukken meer verdient, en, wat mij betreft, ook herlezingen. Ik heb het nog lang niet uit.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten