Het inmiddels zesdelige oeuvre van Bert Natter volg ik sinds zijn debuut Begeerte heeft ons aangeraakt (2008) dat ik meer dan eens verslond. Daarna heb ik als daadwerkelijke Natter-lezer elk volgend werk van hem in de boekhandel wel ingezien en doorbladerd maar niet aangeschaft. Om allerlei uiteenlopende, niet goed nader te omschrijven redenen bleef het daarbij.
Hoe gaat dat: aankondiging titel in de pers; naar de winkel om uitvoering, lezersloktekst op achterflap, eerste pagina en wat fragmenten te proeven; impressies + stemming van het moment, mede gevoed door reeds voorhanden lektuur > oordeel aanschaf ja/nee.
Sinds januari vorig jaar was ik wat betreft Aan het einde van de oorlog blijven hangen in een negatief aanschafadvies aan mezelf, al las ik er lovende recensies over. De roman bleef zo veertien maanden op de achtergrond van mijn literaire aandacht hangen totdat ik uit woede en verbijstering over de grondeloze stupiditeit van het zogeheten boekenweekgeschenk van dit jaar en om mijn geliefde Arnhemse leverancier Hijman Ongerijmd die daar ongevraagd mee opgezadeld werd, niet in de steek te laten, en ik tegelijkertijd in de peiling kreeg dat het boek van Natter tot de kortlijst van de Libris-prijs was doorgedrongen – een zoveelste blijk van (semi-)professioneel-kritische waardering – Aan het eind van de oorlog aan mezelf cadeau deed.
Toen de verkoopster bij het inpakken vroeg of ze het CPNB-geschenkje erbij zou steken, kon ik mijn bittere gevoelens jegens die bagger gelukkig bij een kenner en liefhebber van de Nederlandse literatuur goed gekanaliseerd kwijt met een hartgrondig: ‘Nee, dank je, liever niet!’, wat ook nog eens een goed gesprek aan de kassa opleverde. Ik hoop dat ze haar geschenkoverschot per CB-koerier mag retourneren en dat het de CPNB vergaat als de firma Lauwereyssen.
In de winkel was ik wederom geschrokken van de omvang. Er staan thuis meerdere vuistdikke romans op een volledige lezing te wachten, vooral al dan niet vertaalde niet-Nederlandstalige, trouwens. Maar zelfs Otmars zonen van Peter Buwalda, een andere Libris-prijs-2026-genomineerde, ging er aanvankelijk niet moeiteloos bij mij in. Ik ben kennelijk een lezer zonder de juiste eigenschappen om literaire turven te verteren. Maar de kwalificaties achterop het boek werkten prikkelend: hypnotiserend, doordenderend, meeslepend, aangrijpende stijl. Die deden me denken aan Natters debuut (271 bladzijden).
Behalve de omvang, trok ook de brokkelige tekstopbouw van Aan het einde van de oorlog me al in de winkel, ook de tweede keer, niet sterk aan. Steeds staat in een soort kopje in vetgezette kleinkapitalen de naam van een personage vermeld, erachter een locatie, in gewone kleinkapitalen, eronder met een wijdere linkermarge een brok reguliere romantekst van enkele regels tot hooguit een bladzijde of twee, drie.*
Ondanks de geringe lengte van de onderdelen is het dikke boek er een van een lange adem want het kent geen geleding in hoofdstukken of delen. Daarbij komt dat het begint in medias res, wat betekent dat de lezer geen gelegenheid krijgt om eerst een forse teug leesadem te nemen bij aanvang van de lectuur. Deze roman is een grote quilt van fragmenten, een lappendeken met overduidelijk naaigaren die in de verte een beetje aan een toneeltekst doet denken, het scenario van een drama met maar liefst 31 (zegge: eenendertig) verschillende personages en perspectieven. En ik lees nooit toneelteksten.
De titel van de roman is op z’n minst prachtig, zowel naar de vorm als wat betreft de inhoud. Tweemaal de combi van voorzetsel, lidwoord, zelfstandig naamwoord; tweemaal een anapest met een naslag.** De aanduiding van een traag proces, niet het eind van de oorlog zelf, niet een moment, maar iets, een gebeurtenis of een drama aan of in de buurt van of tegen het einde van de langdurige oorlog; welke oorlog, dat behoeft geen uitleg (het is anno 2026 wel de vraag hoe lang deze vanzelfsprekendheid nog houdbaar zal zijn).
Inmiddels ben ik tot bladzijde 94 gevorderd, bijna 15% van het totaal. Tot mijn tevredenheid begint er zich iets af te tekenen wat mijn aandacht hoogst waarschijnlijk wel vast zal kunnen houden. Het had ook niet veel langer op zich moeten laten wachten, want de wirwar, het ratjetoe van elkaar afwisselende focalisatoren vind ik vooralsnog meer irritant dan boeiend; steeds weer moet je een ander verhaaldraadje terugzoeken, opnemen, vervolgen en weer loslaten. Daar komt bij dat de verschillen tussen de personages niet door enige stijldifferentiatie tot uitdrukking worden gebracht; alle signaleren ze gortdroog wat er om hen heen gebeurt, terwijl het voor de alles en iedereen overkoepelende vertelinstantie, net zo goed (grosso modo) als voor de achterflaplezer, evident is wat er aan de hand is, welke crisis er dreigt, hoe afschuwelijk het allemaal nog kan worden.
Dat Natter ervoor gekozen heeft om al de zeshonderdvierendertig bladzijden te gebruiken om één enkel etmaal te beschrijven mag een waagstuk heten, met alle gevaar van dien. Ik hoop dat ik het kantelpunt bereikt heb. Wil je het positief zien, kan je rekening houden met het aantal focaliserende personages, dan zou de vertelde tijd van deze oorlogstragedie een maand beslaan. Zo bezien maakt deze roman bij mij althans meer kans op een voltooide leesgang dan Ulysses, zelfs al is Joyce stilistisch vele malen exuberanter dan Natter.
Op pagina 125 aangekomen, begint de barre ellende, het onmenselijke geweld, de nazi-terreur meer door te dringen in de vertelling, die evenwel in stilistisch opzicht volkomen vlak en veldgrijs blijft. In een goedmoedige bui bedacht ik dat daar misschien een bedoeling achter steekt: doordat groot en klein, hoog en laag, slachter en slachtoffer met uniforme middelen plat worden geslagen in de tekst, brengt de vertelinstantie naar voren dat excessief gewelddadig gedrag, blinde dominantiedrift en waanwijze eigendunk net zo menselijk zijn, in potentie, als edeler gevoelens, gedachten en gedragingen. Standpunt van Hannah Arendt, lijkt dat, geloof ik, met betrekking tot de banaliteit van het kwaad.
Dat wisten we al, en dus moet Natter mijns inziens nog wel met iets nieuws, iets anders op de proppen komen om zijn keuze te verantwoorden om een aan deze roman gebonden éígen verhaallijn uit de weg te gaan en te blijven steken in een nauwgezette, secure, niets overslaande kopieerlust des dagelijkschen gevangenenkamplevens, hoe bijzonder de dag in kwestie ook mag zijn geweest. Het schiet maar niet op, nu dit, dan weer dat en die niet vergeten en hij en zij en die weer en dan ook et cetera.
De gekozen presentatie kan als effect beogen duidelijk te maken dat iedereen alleen maar handelt uit een welbewust met oogkleppen dichtgetimmerd eigenbelang of uit domme, passieve trouw aan gezag annex machteloze onderhorigheid aan geweldenaars. Maar hoe interessant is het voor een roman om dit zo oeverloos en détail eenendertig maal opnieuw te presenteren en het niet uit te drukken door middel van een enkel welgevormd, algemeen geldend narratief beeld, liefst een waaruit een eigen visie van de auteur blijkt?
Natter blijft, vrees ik nu ik op pagina 131 ben, steken in een gefragmenteerde en schier eindeloos uitgewalste herhaling van het bekende. Tachtig jaar na het einde van WO II heeft iedereen al tientallen romans over deze of vergelijkbare materie kunnen lezen en minstens zoveel films kunnen zien. Het af en toe noemen van het geluid dat personages horen op de achtergrond van het naamloze kamp, dat volgens hen op de komst van de Russen zou kunnen duiden, is een zwakke narratologische nabootsing van de in Dolby Surround daadwerkelijk door de bioscoop donderende geluidsterreur die The Zone of Interest (2023/4) zo imponerend maakte.
Natuurlijk, vertraging kan een middel zijn om een inhoudelijk effect sterker te doen uitkomen. Vertraging genereert evenwel niet alleen aandacht en spanning, maar ook verveling, afdwalende gedachten, vergeefse verzuchtingen van de lezer richting de vertelinstantie: ‘Schiet nou eens eventjes op, joh! Kom op met je verhaal!!’
Op pagina 141 gebeurt het voor het eerst even dat de handelingen in twee opeenvolgende tekstonderdelen rechtstreeks met elkaar te maken hebben. Tot nu toe ging het vooral om co-incidenten die zich weliswaar op hetzelfde terrein afspelen binnen eenzelfde tijdsbestek, maar die geen interactie kennen. Nu pas komt er, met andere woorden, wat lijn in het vertelde, ontstaat er een samenhangend verhaal, is er sprake van handelingsoverdracht, continuïteit van scènes. De opkomst van deze dynamiek valt samen met de stijgende crisissituatie, de toenemende noodlotsverbondenheid van de personages, de uitbouw van het drama, kortom: met het ontplooien van wat een waar verhaal kan heten. Maar helaas blijft de vertrouwde brokkelige structuur goeddeels behouden. Alles loopt door elkaar, zonder betrekking, en na twintig pagina’s is het mini-plotje met een gruwelijk eind alweer afgerond.
Ik merk dat ik meer Ausdauer dan gebruikelijk moet verzamelen om verder te kunnen lezen; anachronistische interjecties in personagetekst gaan me irriteren, net als het universele, stugge, grijze lexicon waaruit de personages blijken te kunnen putten, ongeacht leeftijd, rang, stand, ontwikkeling, opvoeding, ideologie, overtuiging en overlevingskansen. Onbenullige handelingen worden steevast uitvoerig door de vertelinstantie weergegeven: ‘Reinhart plaatst zijn hengel tegen de muur van de schuur. De emmer met de pieren zet hij erbij, naast de deur. Hij overweegt de diertjes vrij te laten, maar hij doet het niet.’ En morgen komt tante Pollewop op bezoek. Dat die emmer met pieren een paarhonderd pagina’s verder boven iemands hoofd wordt omgekeerd, doet niets af aan de nietszeggendheid van de eerste vermelding ervan.
Tot op pagina 230 krijg ik vooralsnog niet de indruk dat de versnippering van de verhaallijnen enig literair effect heeft; ook een misschien beoogde suggestie van de synchroniciteit van die 31 lijnen komt niet uit de verf, en wordt al helemaal niet duidelijk in de steigers gezet, mijns inziens. Ik lees door, maar ondanks de vertelstructuur; erger nog: ik ben me er voortdurend van bewust dat ik die constructie aan het negeren ben. Ik lees door omdat ik Natters debuut erg goed vond en omdat ik heb gelezen dat anderen deze nieuwste roman ook heel erg goed vonden.
Zo’n leeshouding is niet bevorderlijk voor literair genoegen. De zich zelf ten onrechte muzikaal talent toedichtende kleinburger met een gefrustreerde sociale ambitie die zijn heil (ja, bewuste woordkeus) vindt bij de SS en in de bewindvoering over een Lager, is nu ook weer niet een spannende romancreatie. Deze Obersturmführer Karl Zehlendorf zat me meteen al dwars, maar ik had die gevoelens voor hem voor de lieve leesvrede gesuspendeerd, maar nu hij ook nog eens zijn secretaresse verkracht, speelt hij de waardering voor deze vertelling weer stevig parten, net als zijn verwende en verveelde cliché-echtgenote met misplaatste sterallures dat doet. Te platte, te kartonnen personages.
En ja: de gruwelijke, excessieve misdadigheid van een totalitair regime komt wel uit de verf van dit narratologisch-pointilistische maar vooral grijze groepsportret. Natter gaat de gewelddadige, genocidale details niet uit de weg, noch de morele dilemma’s waarmee slachtoffers kampen die zich tegen een dergelijk regime willen en proberen te verzetten.
Tegen pagina 305 begint het me te dagen dat sommige personages misschien toch wat meer diepte krijgen; ze worden althans wat minder standvastig in hun opinies en lijken daardoor wat menselijker; iedereen denkt te weten hoe het zit met vork en steel, hoed en rand, iedereen bedriegt op z’n minst zichzelf. Zie, de mens. Het laveloze slotakkoord van de viering van de geboortedag van de grote Leider heeft wat opzettelijk komieke kantjes, maar haalt het helaas in velden of wegen bij de bizar hilarische spruitiging in Natters debuut.
De grootse zoektocht naar de verloren zoon van Karl die volgt – het plotje waarmee de uitgever achterop het boek de aandacht van de lezer probeert te trekken – is totaal niet spannend; de lezer kent het gruwelijk lot van het jochie al. Die dramatische ironie zuigt alle emotie en spanning uit wat er voorvalt en alle nieuwsgierigheid uit deze lezer. Het verhaaltje duurt wat mij betreft veel en veel te lang en ziet eruit, ook al wordt het doorweven met talloze andere fragmentarische verhaallijnen, als een amateuristische nabootsing van een met slapstick verknipte feuilleton-Krimi waarin iedereen hypotheses op mag werpen die geen steek houden en recherches kan opzetten die kant noch wal raken.
Inmiddels begint het me te dagen dat de versnippering van de verhaallijnen van de 31 personages misschien bedoeld is om zowel ’s mensen eenzaamheid als diens leugenachtigheid tot uitdrukking te brengen: iedereen, niemand uitgezonderd, leeft ongeveer langs alle anderen heen en draait, verdraait, verzwijgt en/of liegt dat het een aard heeft om z’n, d’r of h’n eigen hachje egoïstisch veilig te stellen, en niet alleen de nationaal-socialistische machtsstructuur is daar debet aan. Alleen de anonieme duizenden, tienduizenden gevangen zijn niet aan deze duiding onderhevig; maar zij komen bijna niet ter sprake en krijgen al helemaal nauwelijks tekst of focalisatie; zij zijn een anonieme massa.
Mijn lectuur van de roman werd hier ongeveer onverwacht en onvrijwillig onderbroken.
* Weinig fraai vind ik het dat er regelmatig na een tussenkop in de eerste regel van het eronder staande tekstdeel opnieuw de naam van het betreffende focaliserende personage wordt gebruikt, zoals, driemaal achtereen, op pagina 131:
GISELLE IN DE KLEEDRUIMTE
De jongen kijkt Giselle aan en [...]
YOLANTA VOOR BARAK 19
Yolante staat in de rij voor het eten bij haar barak. [...]
REINHART AAN DE OEVER VAN HET MEER
Reinhart heeft geen zin meer om te vissen, maar [...]
Daar had toch beter ‘haar’, ‘Ze’, respectievelijk ‘Hij’ kunnen staan?
Niet fraaier is deze:
KARL IN DE VESTIBULE VAN DE KOMMANDATUR
Terwijl hij in de vestibule staat, hoort Karl hoe het orkest wordt afgemarcheerd.
** Let wel, een zuiver anapestisch tweevoetig titelalternatief zou zijn: Aan het eind van de krijg, maar dat zou de hele roman misschien in een ongewenst bruin licht zetten, hoewel het dreigende omslag, begrijpelijk, niet veel fleuriger is dan dat.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten